Wprowadzenie powszechnych szczepień ochronnych przez lata okazało się najefektywniejszą metodą zapobiegania infekcjom. Umożliwiło to eradykację lub znaczną redukcję licznych chorób zakaźnych, w tym ospy prawdziwej, polio (choroby Heinego-Medina) oraz błonicy.
Cele szczepień
Głównym zadaniem programu szczepień jest nie tylko zabezpieczenie jednostek przed zakażeniami – poprzez regularne szczepienia lub strategię „kokonową” (szczepienie bliskiego otoczenia osób z przeciwwskazaniami) – ale przede wszystkim wzmocnienie odporności zbiorowej w populacji. Wymaga to konsekwentnego wdrażania szczepień w grupach wiekowych zgodnie z corocznym Programem Szczepień Ochronnych i Kalendarzem Szczepień, publikowanym przez Głównego Inspektora Sanitarnego.
Zagrożenia wynikające ze szczepień i podstawa prawna
Ruchy antyszczepionkowe stanowią poważne ryzyko dla osiągniętych sukcesów w kontroli epidemii, co podkreśla WHO, ostrzegając przed utratą postępów w walce z chorobami zakaźnymi. Szczepienia regulują ustawa z 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu i zwalczaniu zakażeń oraz choroby zakaźnych u ludzi, a także rozporządzenia Ministra Zdrowia, m.in. z 31 grudnia 2020 r. (niepożądane odczyny poszczepienne), 9 kwietnia 2021 r. (kwalifikacja do szczepień przeciw COVID-19), 27 września 2023 r. (szczepienia obowiązkowe i zalecane).
Struktura programu szczepień ochronnych
Program Szczepień Ochronnych jest regularnie aktualizowany z uwzględnieniem sytuacji epidemiologicznej i budżetu Ministerstwa Zdrowia; obejmuje w pełni refundowane szczepienia obowiązkowe oraz zalecane, częściowo odpłatne. Kalendarz obowiązkowy dotyczy dzieci, młodzieży według wieku oraz osób szczególnie narażonych na zakażenia. W podstawowej opiece zdrowotnej szczepienia to kluczowe zadanie przy opiece nad dziećmi – dokładny wywiad szczepienny jest niezbędny do oceny stanu zdrowia.
Rozwój odporności i typy uodparniania
Noworodek posiada rozwiniętą odporność komórkową, ale humoralna i nieswoista dojrzewają z kontaktem z antygenami. Stosuje się uodparnianie czynne szczepionkami z żywymi (atenuowanymi) lub inaktywowanymi drobnoustrojami/toksynami, a także rekombinowanymi antygenami dzięki inżynierii genetycznej. Uodparnianie bierne wykorzystuje gotowe przeciwciała (immunoglobuliny), a mieszane – połączenie szczepionki z immunoglobuliną po ekspozycji.
Klasyfikacja szczepionek
- Żywe (atenuowane): szybka, trwała odpowiedź; np. przeciw odrze, śwince, różyczce, gruźlicy, ospie wietrznej, polio doustnemu, rotawirusom.
- Inaktywowane (zabite): bezpieczniejsze, zwłaszcza przy immunosupresji; np. przeciw krztuścowi, cholerze, tyfusowi, polio parenteralnemu, KZWM, WZW A/B.
- Rekombinowane: wysoko oczyszczone antygeny; np. przeciw WZW B, grypie, RSV, HPV, meningokokom B, COVID-19.
- Podjednostkowe: fragmenty drobnoustrojów o antigenicznym potencjale.
- Polisacharydowe: skonjugowane otoczki; np. przeciw Hib, pneumokokom, meningokokom.
- Toksoidy (anatoksyny): oczyszczone toksyny bez toksyczności; np. przeciw tężcowi, błonicy, jadowi kiełbasianemu.
- Genetyczne: wektorowe lub mRNA przeciw COVID-19.
- Według swoistości: monowalentne (jeden serotyp), poliwalentne (wiele serotypów jednego drobnoustroju) lub skojarzone (przeciw kilku patogenom), minimalizujące liczbę wkłuć i skracające kalendarz.
Szczepienia ochronne i zasady ich przeprowadzania u dzieci i młodzieży
Więcej informacji o szczepieniach ochronnych i zasadach ich przeprowadzania u dzieci i młodzieży przeczytasz w książce PZWL „Badanie podmiotow e i przedmiotowe w pediatrii” pod redakcją naukową prof. dr hab. Anny Obuchowicz.
Publikację znajdziesz na naszej Platformie Medico PZWL.
Szczepienia ochronne i zasady ich przeprowadzania u dzieci i młodzieży
Kalendarz szczepień dzieci i młodzieży na 2026 rok
https://szczepienia.pzh.gov.pl/kalendarz-szczepien-2026 [dostęp 29.12.2025 r.].
Materiały źródłowe:
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 27 września 2023 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych.
- Obwieszczenie Ministra Zdrowia w sprawie wykazu bezpłatnych, zalecanych szczepień ochronnych z dnia 3 października 2024 r.
- Komunikat Głównego Inspektora Sanitarnego w sprawie Programu Szczepień Ochronnych na 2026.
- Powszechny Program Szczepień przeciw HPV od 1 września 2024 r. obejmuje dziewczęta i chłopców po ukończeniu 9 lat do 14 lat.
