Leczenie żywieniowe jest integralną częścią terapii we wszystkich chorobach przewlekłych u dzieci. Polega ono na stosowaniu specjalistycznych preparatów medycznych dostarczanych drogą doustną, dojelitową lub dożylną, w celu zapewnienia niezbędnych składników odżywczych.

Ocena stanu pacjenta

Proces kwalifikacji do leczenia żywieniowego jest wieloetapowy i obejmuje analizę stanu klinicznego z uwzględnieniem metabolizmu zależnego od choroby podstawowej, ocenę odżywienia oraz wpływ schorzeń towarzyszących.

Aktualny stan kliniczny

Ta ocena służy określeniu zapotrzebowania energetycznego w kontekście zaburzeń, takich jak infekcje czy niewydolność narządów. Decyzję o metodzie żywienia podejmuje się po stabilizacji pacjenta, biorąc pod uwagę funkcję przewodu pokarmowego i ryzyko komplikacji.

Ocena stanu odżywienia

Obejmuje nie tylko wzrost (masa ciała, wysokość), ale też wykrywanie niedoborów mikroelementów, witamin czy białka. Powinna być rutynowa – przy przyjęciu i w trakcie leczenia – umożliwiając wczesne rozpoznanie niedożywienia lub otyłości, co pozwala dostosować terapię. Zaleca się interwencję (dojelitową lub pozajelitową) przy oznakach ryzyka, zanim wystąpią objawy.
Metody oceny to:

antropometria;
badanie podmiotowe i przedmiotowe;
testy laboratoryjne;
analiza dietetyczna.

W antropometrii mierzy się: wiek, masę i wysokość (w centylach), BMI, stosunek masy do wzrostu, obwód głowy u niemowląt. U dzieci z wadami stosuje się wiek kostny (odpowiadający 50. centylowi normy, niezależny od kalendarzowego).
Dodatkowo monitoruje się tempo wzrostu, dynamikę masy i dojrzewanie wg skali Tannera.

Badania laboratoryjne

Uzupełniają ocenę kliniczną i antropometryczną, z korektą na zapalenie, choroby chroniczne czy zaburzenia elektrolitowe.
1. Białka osocza

Albumina: wskaźnik chronicznego niedoboru białkowego (półtrwanie ~20 dni), spada w niedożywieniu, ale wpływa na nią zapalenie, odwodnienie, wątroba czy nerki.
Prealbumina: wrażliwszy marker (półtrwanie ~2 dni), śledzi zmiany dynamiczne, lecz reaguje na ostre fazy.
Transferyna: sygnalizuje brak białka/żelaza, spada w niedoborze, rośnie w anemii z niedoboru Fe; ujemny marker zapalny.

2. Wskaźniki zapalne

CRP: kluczowe do interpretacji białek ostrej fazy – wysoki poziom maskuje niedożywienie.
Sód, K, Cl, Ca, P, Mg – monitorują metabolizm, zwłaszcza w realimentacji.

3. Mikroskładniki
Żelazo, ferrytyna, TIBC (ferrytyna zawyżona w zapaleniu); witaminy D, B12, foliany; pierwiastki śladowe.

Wskazania do leczenia żywieniowego

Niewystarczająca podaż doustna;
Brak przyrostu masy/wzrostu (>1 mies. u <2 r.ż.; >3 mies. u starszych);
Spadek BMI >2 centyle;
<60-80% zapotrzebowania >10 dni;
Głód ≥5 dni (≥1 r.ż.) lub ≥3 dni (<1 r.ż.);
Karmienie >3 godz./dobę u dzieci z opóźnieniem psychomotorycznym.

Po ocenie stanu odżywienia następuje kwalifikacja do leczenia żywieniowego, wybór drogi (dojelitowa/pozajelitowa), planowanie programu, wdrożenie i monitorowanie.

Kwalifikacja i wybór drogi

Na podstawie wskazań (np. brak przyrostu masy >1-3 mies., <60-80% zapotrzebowania) decyduje się o interwencji. Dojelitowe przy sprawnym PP (zgłębnik <4 tyg., gastrostomia dłużej); pozajelitowe przy dysfunkcji PP (obwodowe <7-14 dni, centralne dłużej).

Planowanie programu żywienia

Ustala się cele energetyczne (indywidualne, REE x1.3-1.5), skład (białko 1.5-3 g/kg, tłuszcze, węglowodany), objętość, tempo infuzji. Dostosowuje do choroby (np. restrykcje płynowe).

Wdrożenie i nadzór

Rozpoczyna się stopniowo (50-75% celu, wzrost o 25%/dzień), z kontrolą masy, lab (elektrolity, białka), tolerancji. Regularne wizyty, edukacja opiekunów, dążenie do doustnego żywienia.

Publikacja „Zalecenia leczenia żywieniowego u dzieci 2025” pod redakcją prof. Janusza Książyka

W publikacji Polskiego Towarzystwa Żywienia Klinicznego Dzieci pt. „Zalecenia leczenia żywieniowego u dzieci 2025″ zawarto zwięzłe ujęcie zasad leczenia żywieniowego dzieci, w tym kluczowe pojęcia i definicje, formularze wdrażania leczenia żywieniowego i jego monitorowania oraz suplement dotyczący znaczenia wody w żywieniu dzieci i młodzieży.

Książka to rezultat współpracy pediatrów, gastroenterologów dziecięcych i neonatologów. Zalecana dla lekarzy, dietetyków, pielęgniarek, farmaceutów oraz wszystkich specjalistów zaangażowanych w leczenie żywieniowe.
W publikacji przedstawiono najważniejsze informacje, które pozwolą prawidłowo realizować zasady leczenia żywieniowego w różnych sytuacjach klinicznych.

Poznaj nowość PZWL na Platformie Medico!

Najbardziej kompletne narzędzie wiedzy dla lekarzy

Wybieram Medico PZWL

Aktualne zalecenia leczenia żywieniowego u dzieci