Odpowiedzialność cywilna lekarza stanowi najważniejszą formę ochrony prawnej pacjenta, umożliwiającą uzyskanie realnej rekompensaty finansowej za poniesione szkody. W ramach postępowania cywilnego pacjent może jednocześnie domagać się odszkodowania za szkodę majątkową lub na osobie oraz zadośćuczynienia za krzywdę psychiczną bądź stratę moralną. Dr hab. prof. nadzw. Justyna Król-Całkowska w materiale wideo przedstawia praktyczne aspekty odpowiedzialności cywilnej anestezjologów w systemie umów kontraktowych.
Podstawą prawną tej odpowiedzialności jest art. 415 Kodeksu cywilnego, stanowiący, że „kto ze swej winy wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia”. To fundamentalna zasada, z której wynika całość systemu odpowiedzialności deliktowej w polskim prawie.
Cztery filary odpowiedzialności deliktowej
Odpowiedzialność deliktowa może powstać wyłącznie przy spełnieniu czterech przesłanek kumulatywnie. Pierwszą jest zaistnienie zdarzenia wywołującego szkodę – może to być zarówno nieprawidłowe działanie (błędnie wykonana czynność anestezjologiczna, zastosowanie niewłaściwej procedury), jak i zaniechanie (niepodanie koniecznego leku, pominięcie określonych badań, brak właściwego nadzoru pooperacyjnego). Drugą przesłanką jest sama szkoda – rzeczywiste negatywne następstwa, które pacjent poniósł w wyniku niewłaściwego postępowania medycznego.
Trzecim elementem jest adekwatny związek przyczynowy między zdarzeniem a szkodą. W przypadkach medycznych ma to szczególne znaczenie, gdyż organizm ludzki jest systemem niezwykle złożonym. Czwartą przesłanką jest wina sprawcy czynu niedozwolonego. Wszystkie te elementy muszą wystąpić łącznie – brak choćby jednego z nich uniemożliwia uznanie odpowiedzialności deliktowej.
Rozróżnienie fundamentalne: czyn niedozwolony vs czyn zabroniony
Kluczowe jest zrozumienie różnicy między czynem niedozwolonym a czynem zabronionym. Czyn zabroniony to pojęcie z prawa karnego, oznaczające przestępstwo – występek lub zbrodnię. Czyn niedozwolony natomiast to kategoria prawa cywilnego, obejmująca każde zdarzenie wywołujące szkodę, niezależnie od tego, czy stanowi jednocześnie przestępstwo. W praktyce medycznej większość przypadków odpowiedzialności cywilnej nie wiąże się z odpowiedzialnością karną lekarza.
Specyfika związku przyczynowego w sprawach medycznych
Judykatura, począwszy od orzeczeń Sądu Najwyższego z lat 60., konsekwentnie podkreśla, że w sprawach dotyczących zdrowia ludzkiego nie można wymagać absolutnej pewności związku przyczynowego. Przeprowadzenie dowodu „bez reszty” w tego typu sprawach jest praktycznie niemożliwe ze względu na złożoność procesów biologicznych i wielość czynników mogących wpływać na stan zdrowia pacjenta. Wystarczy zatem uprawdopodobnienie, że dane działanie lub jego brak doprowadziło do powstania negatywnego następstwa w postaci szkody.
Anatomia winy w prawie medycznym
Wina sprawcy składa się z dwóch nierozłącznych elementów. Element obiektywny to bezprawność zachowania, rozumiana jako złamanie reguł postępowania określonych przez przepisy prawa, standardy medyczne lub procedury. Przykładem może być wdrożenie działania medycznego sprzecznego z aktualnym stanem wiedzy medycznej – zastosowanie przestarzałej, nieadekwatnej procedury. Element subiektywny wymaga wykazania, że sprawca w konkretnych okolicznościach powinien był przewidzieć możliwe negatywne skutki swojego działania i jednocześnie nie przeciwdziałał ich wystąpieniu. W przypadku lekarza anestezjologa stosującego procedurę niezgodną z aktualną wiedzą medyczną, można uzasadnić, że powinien przewidzieć negatywne konsekwencje takiego postępowania.
Umowy cywilnoprawne w systemie ochrony zdrowia – ramy prawne współpracy
W systemie ochrony zdrowia funkcjonuje specyficzny typ umów cywilnoprawnych. Prawidłową nazwą, wynikającą z ustawy o działalności leczniczej, jest „umowa udzielenia zamówienia na świadczenie zdrowotne”, choć w praktyce często używa się potocznego określenia „kontrakt”. Taką umowę może zawrzeć podmiot leczniczy z dwoma kategoriami lekarzy: po pierwsze, z lekarzami nieprowadzącymi żadnej działalności gospodarczej w formach przewidzianych w ustawie o działalności leczniczej, po drugie, z lekarzami prowadzącymi indywidualną praktykę wyłącznie w zakładzie leczniczym podmiotu leczniczego. „Wyłącznie” oznacza, że lekarz, będąc przedsiębiorcą zarejestrowanym w CEIDG i Okręgowej Izbie Lekarskiej, świadczy usługi medyczne tylko na rzecz jednego podmiotu leczniczego.
Odpowiedzialność solidarna – rewolucja w ochronie pacjentów
Art. 27 ust. 7 ustawy o działalności leczniczej wprowadza regulację – odpowiedzialność solidarną podmiotu leczniczego i lekarza za szkody wyrządzone pacjentowi podczas udzielania świadczeń w oparciu o umowę zamówienia na świadczenia zdrowotne. Ta regulacja znajduje zastosowanie zarówno w samodzielnych publicznych zakładach opieki zdrowotnej, jak i w podmiotach prowadzonych w formie spółek prawa handlowego (np. spółek z o.o.).
Zgodnie z art. 366 Kodeksu cywilnego, odpowiedzialność solidarna oznacza, że wierzyciel (poszkodowany pacjent) może żądać całości lub części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna. Zaspokojenie wierzyciela przez któregokolwiek z dłużników zwalnia pozostałych. Praktycznym skutkiem jest możliwość wyboru przez pacjenta, kto będzie pozwanym w sprawie o odszkodowanie – czy podmiot leczniczy, lekarz, czy obaj równocześnie.
Praktyczne implikacje i strategia obrony
System odpowiedzialności solidarnej nie może być wyłączony przez postanowienia umowne, gdyż wynika wprost z ustawy. Ma to istotne znaczenie dla planowania ubezpieczeń OC – zarówno podmiot leczniczy, jak i lekarz powinni posiadać odpowiednie ubezpieczenia. W praktyce pacjenci często pozywają podmiot leczniczy jako stronę o większych możliwościach finansowych, co nie zwalnia jednak lekarza z odpowiedzialności w ramach roszczeń regresowych.
Dla lekarzy kluczowe jest przestrzeganie aktualnych standardów postępowania, dokumentowanie procesów decyzyjnych i utrzymywanie wysokich standardów opieki medycznej, gdyż to głównie na podstawie tych elementów oceniana jest ewentualna wina lekarza w postępowaniach sądowych.